วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์...วัดแห่งวังหน้า

ตลาดพระเครื่องและตึกแดง อาจจะเป็น 2 เรื่องที่หลายคนนึกถึงเมื่อได้ยินชื่อวัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ วัดขนาดใหญ่ที่อยู่ใกล้สนามหลวงและวัดพระแก้ว แต่ถ้ามีเวลาสักครึ่งวัน การเข้ามาฟังบรรยายจากผู้รู้ และเดินชมสถานที่ต่างๆ ภายในวัดจะเปิดโลกใหม่ที่ทำให้เราได้รู้เรื่องเกี่ยวกับวัดและประวัติศาสตร์ไทยมากขึ้น

กิจกรรมพิเศษ “๒๒๓ ปี แห่งการสวรรคต สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท กรมพระราชวังบวร”  ที่ทางวัดจัดขึ้นเมื่อเร็วๆ นี้ พาผู้เข้าร่วมงานย้อนไปกว่า 200 ปีเพื่อรำลึกถึงเรื่องราวของวังหน้าพระองค์แรกของกรุงรัตนโกสินทร์ที่บรรยายโดยศาสตราจารย์พิเศษธงทอง จันทรางศุ ประธานคณะกรรมการคุ้มครองพระพุทธศาสนาแห่งชาติ และผู้เชี่ยวชาญด้านประวัติศาสตร์และวัฒนธรรม ต่อด้วยการนำชมวัดมหาธาตุโดย ดร.ศรัณย์ มะกรูดอินทร์ นักวิชาการผู้เชี่ยวชาญด้านประวัติศาสตร์ศิลปะ โบราณคดีและพุทธศิลป์ เพราะความเป็นมาของวัดและพระราชประวัติสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาทมีความเกี่ยวเนื่องกันอย่างใกล้ชิด 

วังหน้าพระองค์แรกของกรุงรัตนโกสินทร์

ตำแหน่งวังหน้าอาจจะไม่เป็นที่รู้จักในทุกวันนี้ เพราะถูกยกเลิกไปตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 5  คำว่าวังหน้า มี 2 ความหมาย คือ ตำแหน่งที่ตั้งของวัง คือ วังหน้า วังหลวง วังหลัง หรือตำแหน่งของการจัดทัพก็ได้ คือทัพหน้า ทัพหลวง และทัพหลัง  บ้านของผู้รับผิดชอบทัพหน้าจึงเป็นวังหน้า เรียกได้ว่าในสมัยอยุธยาและต้นรัตนโกสินทร์ วังหน้านับเป็นตำแหน่งที่มีความสำคัญมาก พูดให้เข้าใจง่ายๆ คือ ผู้มีอำนาจรองจากพระมหากษัตริย์ 

สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาททรงเป็นวังหน้าพระองค์แรกของกรุงรัตนโกสินทร์  เดิมชื่อว่าบุญมา ทรงเป็นพระอนุชาแท้ๆ ของพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก หรือรัชกาลที่ 1  ตามประวัติศาสตร์เล่าว่าทรงมีพระปรีชาสามารถมากในด้านการรบ ทรงมีความเด็ดขาดจนถูกขนานนามว่า “พระยาเสือ”   

ศาสตราจารย์พิเศษธงทองเล่าว่า ตามประวัติศาสตร์ พระเจ้าตากสิน รัชกาลที่ 1 และสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท ทรงเกิดร่วมสมัยเดียวกัน เติบโตด้วยกัน เรียนหนังสือมาด้วยกัน รบเคียงบ่าเคียงไหล่มาด้วยกัน จนเมื่อพระเจ้าตากสินขึ้นครองราชย์ ทั้งรัชกาลที่ 1 และสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท ต่างก็เป็นกำลังสำคัญในการปกป้องเอกราชของบ้านเมือง ต่อมาเมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกเสด็จขึ้นครองราชย์ และสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2325 ได้ทรงตั้งพระอนุชาขึ้นเป็นสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาทหรือวังหน้า  

ตลอดรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาททรงรับราชการอย่างแข็งขัน  เป็นผู้ที่รัชกาลที่ 1 ทรงไว้วางพระราชหฤทัยมาก โปรดฯ ให้รับผิดชอบงานสำคัญมากมาย รวมทั้งทรงเป็นแม่ทัพออกต่อสู้ในศึกใหญ่ตลอดพระชนม์ชีพ และสวรรคตเมื่อปี พ.ศ. 2346 

วังหน้ากับวัดมหาธาตุ

สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาททรงมีความเกี่ยวข้องกับวัดมหาธาตุฯ อย่างมาก คนรุ่นใหญ่อาจจะเคยอ่านในตำราเรียนสมัยประถมเรื่อง “นายสุดจินดา” มาก่อน

นายสุดจินดาเป็นตำแหน่งมหาดเล็กหุ้มแพรของราชสำนักไทยมาตั้งแต่สมัยอยุธยา ในเรื่องที่คัดมาให้นักเรียนอ่าน นายสุดจินดาที่ชื่อตัวว่าบุญมา เป็นคนมีไหวพริบมาก ตอนกรุงศรีอยุธยาแตก ท่านได้พาพรรคพวกลงเรือล่องแม่น้ำจะไปสมทบกับกลุ่มของพระเจ้าตากสินที่กำลังรวบรวมพลกู้ชาติ ระหว่างทาง พบทหารพม่าตีฆ้องส่งสัญญาณถาม ท่านก็ตีฆ้องตอบให้ทหารพม่าคิดว่าเป็นพวกเดียวกันจนรอดมาได้  พอล่องเรือมาถึงหน้าวัดแจ้ง ตรงข้ามกับสลักซึ่งเป็นวัดโบราณ พบกับทหารพม่าอีกกลุ่มหนึ่ง ท่านจึงคว่ำเรือแล้วซ่อนตัวอยู่ใต้กระทงเรือจนทหารพม่าผ่านไป จึงค่อยกู้เรือและเดินทางต่อได้อย่างปลอดภัย  และได้ตั้งจิตว่าถ้ามีโอกาสจะกลับมาบูรณะวัดสลักแห่งนี้

เมื่อท่านได้เป็นสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาทก็ได้บูรณะวัดสลักแห่งนี้จนงดงามสมบูรณ์ และเป็นวัดสำคัญมากแห่งหนึ่งของกรุงรัตนโกสินทร์มาจนปัจจุบัน

การที่วัดมหาธาตุฯ อยู่ใกล้ทั้งวังหลวงและวังหน้า จึงมีบทบาทสำคัญ เช่น เป็นที่ประทับของสมเด็จพระสังฆราชทุกองค์ในช่วงรัตนโกสินทร์ตอนต้น  เป็นสถานที่ชำระพระไตรปิฎกในสมัยรัชกาลที่ 1 เพราะตั้งแต่ช่วงปลายกรุงศรีอยุธยาจนถึงกรุงแตก คัมภีร์ต่างๆ มีความคลาดเลื่อนมาก จึงได้มีการสังคายนาครั้งใหญ่หลังจากตั้งกรุงรัตนโกสินทร์แล้ว 

ศาสตราจารย์พิเศษธงทองเล่าว่า การสังคายนาพระไตรปิฎกครั้งนี้น่าสนใจมาก เพราะรัชกาลที่ 1 เสด็จฯ มาทรงถวายเพลทุกวัน ส่วนสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาทจะเสด็จฯ มาทรงถวายน้ำปาณะในทุกวันตอนเย็น การที่พระมหากษัตริย์และกรมพระราชวังบวรเสด็จมาทรง “ติดตาม” งานทุกวันเช่นนี้ การชำระพระไตรปิฎกจึงรุดหน้าและสำเร็จลงอย่างรวดเร็ว

ในช่วงท้ายของพระชนม์ชีพ สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาทประชวรหนัก ทรงตั้งพระทัยที่จะใช้พระแสงดาบแทงพระองค์เองเพื่อถวายชีวิตเป็นพุทธบูชาตามคติความเชื่อเรื่องการสละชีวิตเป็นทานขั้นสูงสุด แต่พระสงฆ์และข้าราชบริพารที่ตามเสด็จได้ร่วมกันกราบทูลคัดค้านและห้ามปรามไว้ได้ จึงได้ทรงตั้งสัตยาธิษฐานใหม่ ว่าจะละเลิกการฆ่าฟันทั้งหมด และทรงนำพระแสงดาบที่ทรงใช้ออกศึกมาตลอดพระชนม์ชีพมาดัดแปลงเป็นราวเทียนบูชาถวายไว้หน้าพระประธานในพระอุโบสถ พระแสงราวเทียนนี้เคยหายไปตอนบูรณะพระอุโบสถเมื่อประมาณปี พ.ศ. 2500 และเพิ่งได้กลับคืนมาเมื่อปี พ.ศ. 2566 นี้เอง

มีอะไรในวัดมหาธาตุ

สำหรับคนทั่วไป สิ่งที่พลาดไม่ได้เมื่อมาวัดมหาธาตุ ก่อนอื่นขอให้เงยหน้าขึ้นดูหน้าบันของพระอุโบสถ หน้าบันคือบริเวณสามเหลี่ยมตรงหลังคา ซึ่งเป็นลวดลายพระนารายณ์ทรงครุฑยุดนาค อันเป็นคติความเชื่อว่าพระมหากษัตริย์คือพระนารายณ์อวตาร แต่สิ่งที่ ดร.ศรัณย์ ชี้ให้ดู คือ ขอบหน้าบันไม่ได้ประดับด้วยนาคสะดุ้ง เพราะวัดของวังหน้าศักดิ์ศรีไม่เท่าวัดของวังหลวง การตกแต่งประดับประดาจึงต้องลดระดับลงขั้นหนึ่ง ส่วนคันทวยมีลักษณะพิเศษ คือ มีลายเถาวัลย์พัน เป็นลักษณะของสถาปัตยกรรมสกุลช่างวังหน้า

ใบเสมาที่พระอุโบสถวัดนี้มีลักษณะแปลก คือ ใบเสมาประจำมุมจะอยู่ภายนอกอาคารเป็นรูปครุฑยุดนาค ส่วนใบเสมาประจำด้านจะอยู่ภายในอาคารเป็นรูปพระนารายณ์ทรงครุฑ    ส่วนพระประธาน คือ พระศรีสรรเพชญ์เป็นพระพุทธรูปปางมารวิชัยที่สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาทโปรดฯ ให้ช่างสร้างขึ้นเมื่อทรงบูรณะวัดนี้

พระประธานปางมารวิชัยในพระวิหาร

ข้างๆ กัน เป็นพระวิหารประดิษฐานพระประธานที่มีลักษณะคล้ายพระศรีสรรเพชญ์พระประธานในพระอุโบสถ  ด้านหลังองค์พระ เป็นพระแท่นซึ่งเชื่อว่าเป็นพระแท่นบรรทมของสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท แต่ ดร.ศรัณย์ เล่าว่ายังไม่มีหลักฐานยืนยันว่าเป็นพระแท่นบรรทม  นักวิชาการบางท่านคิดว่าอาจเป็นพระแท่นที่วางพานแว่นฟ้า เมื่อเวลาออกว่าราชการ

พระแสงราวเทียน จากอดีตพระแสงคู่พระหัตถ์สู่ราวเทียนบูชา

พระวิหารนี้ ยังทำหน้าที่เป็นพิพิธภัณฑ์ของวัดด้วย ภายในอาคารมีพระพุทธรูปโบราณ เช่น หลวงพ่อหินซึ่งเป็นพระพุทธรูปโบราณสลักจากศิลาแลง  ตู้พระธรรม ตู้เก็บตาลปัตรพัดยศหลายเล่มที่จัดทำในวาระสำคัญต่างๆ พระไตรปิฎกใบลาน พระแสงดาบราวเทียนที่สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาทถวายเป็นพุทธบูชาก็ถูกจัดแสดงในตู้กระจกอย่างดี

เจดีย์ทองบรรจุพระอัฐิสมเด็จพระปฐมบรมราชชนก

ถัดมาเป็นพระมณฑป มีพระเจดีย์ทองอยู่ด้านใน เป็นที่บรรจุพระบรมสารีริกธาตุ และบรรจุพระอัฐิสมเด็จพระปฐมบรมมหาชนก พระราชบิดาของรัชกาลที่ 1 และสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท 

ส่วนด้านนอก มีอนุสาวรีย์ที่สำคัญ คือ พระราชานุสาวรีย์สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ  สยามมกุฎราชกุมารพระองค์แรกของไทย ซึ่งเป็นตำแหน่งที่ริเริ่มขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 5 หลังจากที่ได้ยกเลิกตำแหน่งกรมพระราชวังบวร   แต่เมื่อเจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศสิ้นพระชนม์  ร. 5 ได้ทรงใช้พระราชทรัพย์ส่วนพระองค์ของเจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศในการปฏิสังขรณ์วัดนี้จนสำเร็จ และในสมัย ร. 9 ได้มีการจัดสร้างพระราชานุสาวรีย์ของสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศขึ้นใกล้ตึกแดง 

และแน่นอนว่า มาวัดสำคัญของวังหน้า ต้องไปสักการะบวรราชานุสาวรีย์สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท ซึ่งสมาคมศิษย์เก่าโรงเรียนวัดมหาธาตุได้จัดสร้างขึ้นด้วย

วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ เปิดให้เข้าชมทุกวัน แต่ทุกปีจะมีกิจกรรมสำคัญในวันที่ 3 พฤศจิกายนของทุกปีซึ่งตรงกับวันคล้ายวันสวรรคตของสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท โดยมีการจัดพิธีบำเพ็ญกุศลถวายและวางพวงมาลาถวายสักการะแด่กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท และกิจกรรมน้อมรำลึกถึงพระมหากรุณาธิคุณเป็นประจำ

 

 

 

#วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ #วัดมหาธาตุ กรุงเทพฯ #วังหน้า #ประวัติศาสตร์กรุงรัตนโกสินทร์ #HappeningBKK