ดร.อภินันท์ โปษยานนท์ กับโค้งสุดท้าย ‘วิญญาณข้ามมหาสมุทร’ ท่ามกลางภาพจำการแสดงออกทางการเมืองที่เวนิส

หากจะกล่าวว่า Venice Biennale คือโอลิมปิกแห่งวงการศิลปะร่วมสมัย ภาพจำของพื้นที่แห่งนี้ในช่วงเปิดตัวที่ผ่านมากลับเต็มไปด้วยเสียงสะท้อนและการแสดงออกทางการเมืองอย่างเข้มข้น ท่ามกลางวิกฤตการณ์และความตึงเครียดเชิงภูมิรัฐศาสตร์ทั่วโลก เวนิสได้เป็นพื้นที่แสดงออกอีกครั้งหนึ่งในประวัติศาสตร์

ภาพการประท้วงที่ปะทุขึ้นหน้าพาวิลเลียนของชาติมหาอำนาจ ความเงียบผิดปกติของพาวิลเลียนสหรัฐฯ การเปิดพาวิลเลียนรัสเซียเพียงสามวันก่อนปิดตัวลงตลอดช่วงเวลาที่เหลือของงาน หรือการที่พาวิลเลียนอิสราเอลต้องเผชิญแรงกดดันจากผู้ประท้วงอย่างต่อเนื่อง ล้วนบอกเราว่าศิลปะไม่ใช่สิ่งฟุ่มเฟือยที่แยกขาดจากสถานการณ์โลก เวนิส เบียนนาเล่ จึงไม่ได้เป็นเพียงพื้นที่จัดแสดงศิลปะ หากคือเวทีที่การเมือง วัฒนธรรม และอำนาจของโลกทั้งใบมาปะทะกันอย่างเปิดเผยสะท้อนความหวัง ความขัดแย้ง และทิศทางของโลกในห้วงเวลานั้น

HappeningBKK มีโอกาสได้ร่วมพูดคุยแบบ Exclusive กับ ศาสตราจารย์ ดร.อภินันท์ โปษยานนท์ ประธานอำนวยการและผู้อำนวยการศิลป์ บางกอก อาร์ต เบียนนาเล่ (BAB) ในฐานะภัณฑารักษ์นิทรรศการ "The Spirits of Maritime Crossing : วิญญาณข้ามมหาสมุทร 2026" (Official Collateral Event) ถึงมุมมองที่มีต่อความเคลื่อนไหวในโลกศิลปะ และความสำเร็จของนิทรรศการไทย-อาเซียนที่กำลังจะเดินทางเข้าสู่ "เดือนสุดท้าย" ในเดือนสิงหาคมนี้

เมื่อสูตรสำเร็จของ ‘เงินและอำนาจ’ กำลังล้มเหลว

ดร.อภินันท์ เริ่มต้นเล่าถึงบรรยากาศความตึงเครียดในเวนิสที่กลายเป็นพื้นที่แสดงออกเชิงสัญลักษณ์แทนหน้าสถานทูตได้อย่างน่าสนใจ

"สูตรสำเร็จที่ว่าการมีงบประมาณ มีเงิน มีอำนาจ บางทีมันไม่ใช่ผลสำเร็จเสมอไปในโลกศิลปะยุคนี้ ภาษาของศิลปะมันกำลังเปลี่ยนไปและพลิกเคลื่อนไปอย่างมาก หลายประเทศที่เคยเป็นมหาอำนาจกำลังเผชิญหน้ากับการต่อต้าน แต่ในทางกลับกัน มันคือสัญญาณที่ดีที่บอกว่า ประเทศเล็กๆ ที่มาแบบเงียบๆ ก็สามารถส่งเสียงดังและตะโกนบนเวทีระดับโลกได้เช่นกัน"

เสียงเล็กๆ ที่ ดร.อภินันท์ หมายถึง คือเสียงสะท้อนภายใต้ธีม "In Minor Keys" ของเวนิส เบียนนาเล่ ปีนี้ ซึ่งเน้นให้ความสำคัญกับมุมมองของคนกลุ่มน้อย หรือผู้ที่ขาดโอกาส ซึ่งสอดรับเข้ากันได้อย่างลงตัวกับโจทย์ของนิทรรศการ The Spirits of Maritime Crossing ที่มุ่งสำรวจเรื่องราวของการอพยพ การพลัดถิ่น และบาดแผลจากลัทธิล่าอาณานิคมข้ามมหาสมุทรของศิลปินในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

ทลายกรอบ ‘กล่องสีขาว’ สู่การสนทนากับคฤหาสน์ศตวรรษที่ 13

ความน่าสนใจของ The Spirits of Maritime Crossing 2026 คือการไม่ยอมจำนนอยู่ภายใต้กรอบสี่เหลี่ยมแบบเดิมๆ

ดร.อภินันท์ เผยว่า ในขณะที่ศาลาถาวร (National Pavilion) ของหลายๆ ประเทศ ถูกจำกัดด้วยงบประมาณและกฎเกณฑ์ของรัฐ จนต้องจัดแสดงงานอยู่แต่ในห้องแถวหรือ "กล่องสีขาว" (White Cube) แต่สำหรับนิทรรศการนี้ ทีมงานตั้งใจเลือกพื้นที่ Palazzo Rocca Contarini Corfù คฤหาสน์สถาปัตยกรรมโกธิคโบราณตั้งแต่ศตวรรษที่ 13 ริม Grand Canal เป็นพื้นที่รังสรรค์งาน

การได้พื้นที่เฉพาะที่ (Site-specific) เช่นนี้ ทำให้ผลงานศิลปะร่วมสมัยกว่า 30 ชิ้น จาก 20 ศิลปินไทยและอาเซียน สามารถแตกตัวและทำบทสนทนาร่วมกับโครงสร้างสถาปัตยกรรมและโบราณวัตถุในคฤหาสน์ได้อย่างน่าอัศจรรย์ ผู้ชมที่ก้าวเท้าเข้ามาจึงไม่ได้รู้สึกเหมือนต้องยื่นวีซ่าเข้าพาวิลเลียนของประเทศใดประเทศหนึ่ง แต่กำลังหลอมรวมไปกับกระแสธารทางวัฒนธรรมที่มีทั้งความเสน่ห์ ความงดงาม และความขัดแย้งปะปนอยู่

วิญญาณเดินทาง: จากกระเบื้องราชบุรี สู่มหากาพย์ภาพยนตร์ของ Marina Abramović

ภายในนิทรรศการ ศิลปินไทยได้ร่วมตีโจทย์ ‘วิญญาณข้ามมหาสมุทร’ ได้อย่างแยบยลและสนุกสนาน เช่น วศินบุรี สุพานิชวรภาชน์ ศิลปินจากราชบุรีที่นำอาชีพเซรามิกของครอบครัวมาผูกโยงกับเรื่องราวการเดินทางของมาร์โก โปโล จินตนาการถึงภาชนะดินเผาจากยุคอยุธยาที่เดินทางข้ามโลกมาอับปางที่ Grand Canal เสมือนมีวิญญาณสถิตอยู่และถูกปลดปล่อยขึ้นมาใหม่อีกครั้งใน Palazzo แห่งนี้

ขณะที่ ต่อลาภ ลาภเจริญสุข นำเสนอ Spiritual Spaceship Orbit ยานอวกาศในจินตนาการวัยเด็กที่สะท้อนคำบอกเล่าของอาม่าถึงกรุงศรีอยุธยา เมืองท่าโบราณที่เคยได้ชื่อว่าเป็น "เวนิสแห่งตะวันออก" และ เรืองศักดิ์ อนุวัฒน์วิมล ที่ทำหน้าที่เป็นศิลปินนักเคลื่อนไหว (Activist) สะท้อนวิกฤตและการล่มสลายของแม่น้ำโขงจากปัญหามลพิษและการสร้างเขื่อน
 

 

ไฮไลต์ที่ทั่วโลกจับตามองคือ ภาพยนตร์มหากาพย์ภาคต่อที่ได้เจ้าแม่ศิลปะการแสดงสดระดับโลกอย่าง Marina Abramović มาร่วมแสดง โดยภาพยนตร์เรื่องนี้ ดร.อภินันท์ เริ่มต้นค้นคว้าและเตรียมการมาตั้งแต่ก่อนวิกฤตโควิด-19

"ตัวมารีน่าเองเป็นคนเซอร์เบีย ประเทศของเธอแตกสลายเพราะสงคราม เธอจึงเป็นสัญลักษณ์ของคนพลัดถิ่นได้อย่างสมบูรณ์แบบ ในหนังเรื่องนี้ วิญญาณของมารีน่าลอยขึ้นมาจากเกาะสุสาน San Michele ในเวนิส เวียนว่ายผ่านความทรงจำอันเจ็บปวด ก่อนจะเดินทางข้ามมหาสมุทรมาสู่กรุงเทพฯ เพื่อแสวงหาความสงบ จนได้มาพบกับ 'พญาลิง' (Monkey King) ที่แสดงโดย พิเชษฐ กลั่นชื่น ซึ่งเป็นตัวแทนของพลังจิตและการหยั่งรู้ เกิดเป็นบทสนทนาและวัฏจักรของการเกิด แก่ เจ็บ ตาย"

เมื่อถามถึงโอกาสที่ชาวไทยจะได้ชมภาพยนตร์ชุดนี้ ดร.อภินันท์ แย้มข่าวดีทิ้งท้ายว่า “แน่นอนครับ เรามีแผนที่จะนำภาค 2 นี้กลับมาฉายที่เมืองไทยเหมือนภาคแรกที่เคยฉายที่ House Samyan โดยตั้งใจว่าในอนาคตอันใกล้ จะหาโอกาสจัดฉายทั้งภาค 1 และ ภาค 2 ร่วมกัน เพื่อให้ผู้ชมได้สัมผัสประสบการณ์แบบเต็มอิ่มและต่อเนื่องที่สุดครับ”

บ่มเพาะ 10 ปี เพื่อความภูมิใจของอุษาคเนย์

แม้ว่าเบื้องหลังการทำงานในเวนิสครั้งนี้จะเต็มไปด้วยอุปสรรค ทั้งปัญหาโลจิสติกส์ขนส่งงานล่าช้า และการนัดหยุดงานประท้วงของแรงงานท้องถิ่น แต่ด้วยความแข็งแกร่งของทีมงานไทยร่วมกับทีมงานอิตาลี นิทรรศการนี้ก็สามารถเปิดประตูต้อนรับชาวโลกได้อย่างงดงามก่อนกำหนดถึง 4 วัน

" Biennale มันไม่ได้เกิดขึ้นง่ายๆ และไม่ใช่แค่มีงบประมาณโยนลงไปแล้วจะหวังผลความสำเร็จได้ทันที แต่มันต้องผ่านการเตรียมการและการบ่มเพาะ มูลนิธิบางกอก อาร์ต เบียนนาเล่ โดยการสนับสนุนของ บริษัท ไทยเบฟเวอเรจ จำกัด (มหาชน) นำโดยคุณฐาปน สิริวัฒนภักดี เราขับเคลื่อนสิ่งนี้มานับ 10 ปี จนวันนี้เราเริ่มเห็นมรรคผล มันไม่ใช่แค่ความภาคภูมิใจของประเทศไทย แต่คือความภูมิใจของเพื่อนบ้านในอาเซียนทั้งหมดที่ได้ร่วมส่งเสียงบนเวทีโลก"

หลังจากจบนิทรรศการที่เวนิส ดร.อภินันท์ และทีมงาน BAB เตรียมตัวเปิดฉากเทศกาล Bangkok Art Biennale 2026 ที่กรุงเทพมหานครต่อทันที  (งานจะจัดขึ้นระหว่างวันที่ 29 ต.ค. 2569 ถึง 28 ก.พ. 2570X โดยความพิเศษในครั้งนี้คือการขยายพื้นที่จัดแสดงไปยังสถานที่ประวัติศาสตร์อันงดงามแห่งใหม่ๆ อย่าง มหาวิทยาลัยศิลปากร (วังท่าพระ) และ พระที่นั่งอิสราวินิจฉัย ณ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร ซึ่งจะสร้างบทสนทนาระหว่างศิลปะร่วมสมัยและมรดกทางวัฒนธรรมได้อย่างน่าตื่นตาตื่นใจไม่แพ้ที่เวนิสอย่างแน่นอน

โค้งสุดท้าย! เดือนสุดท้ายก่อนปิดฉากที่อิตาลี

สำหรับใครที่มีโปรแกรมเดินทางไปท่องเที่ยวในยุโรป หรือพำนักอยู่ในประเทศอิตาลีช่วงนี้ นี่คือ "โอกาสสุดท้าย" ที่จะได้ร่วมเป็นส่วนหนึ่งและร่วมภาคภูมิใจไปกับผลงานศิลปะร่วมสมัยของไทยและเพื่อนบ้านอาเซียน ในนิทรรศการระดับโลกที่กำลังนับถอยหลังสู่เดือนสุดท้ายก่อนปิดฉากลงในวันที่ 2 สิงหาคมนี้

รายละเอียดนิทรรศการ:

• งาน: The Spirits of Maritime Crossing : วิญญาณข้ามมหาสมุทร 2026 (Collateral Event ของ Venice Biennale ครั้งที่ 61)

• ระยะเวลาจัดแสดง: วันนี้ – 2 สิงหาคม 2569

• สถานที่: Palazzo Rocca Contarini Corfù นครเวนิส สาธารณรัฐอิตาลี

• ค่าเข้าชม: เข้าชมฟรี (Free Admission)

ขอบคุณภาพจาก AME Imaginative

#TheSpiritsofMaritimeCrossing #วิญญาณข้ามมหาสมุทร #BangkokArtBiennale #BAB2026 #ApinanPoshyananda